Kỳ 1: Cần thiết phải thiết kế một Khung BIM theo cấp độ TBF
Kỳ 2: Triển khai áp dụng BIM cần cải cách thể chế và pháp lý liên quan
Nếu khung BIM theo cấp độ là “thiết kế kỹ thuật” của hệ thống, thì cải cách thể chế và pháp lý chính là “điều kiện kích hoạt” để thiết kế đó vận hành trong thực tiễn. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, BIM không thể lan tỏa chỉ bằng công nghệ hay nỗ lực tự phát của doanh nghiệp, mà cần một khung thể chế phù hợp, đủ linh hoạt để thích ứng với thị trường, nhưng cũng đủ rõ ràng để định hướng hành vi của các chủ thể.
Chuyển đổi cách tiếp cận pháp lý: Từ đối tượng sang cấp độ
Cải cách quan trọng nhất là thay đổi cách thiết kế chính sách. Hiện nay, quy định về BIM tại Việt Nam chủ yếu dựa trên việc xác định đối tượng bắt buộc (ví dụ: dự án sử dụng vốn nhà nước, công trình cấp II dự án nhóm B). Cách tiếp cận này tuy có tác dụng thúc đẩy ban đầu, nhưng lại tạo ra hai hệ quả: BIM bị giới hạn trong một số nhóm dự án; Thị trường bị phân mảnh giữa “có BIM” và “không BIM”.
Đề án này đề xuất chuyển sang một logic mới quy định “cấp độ BIM tối thiểu” cho từng loại công trình, thay vì quy định “đối tượng phải áp dụng BIM”. Theo đó, pháp luật không hỏi “dự án này có phải làm BIM hay không”, mà quy định công trình này phải đạt Level BIM tối thiểu là bao nhiêu. Cách tiếp cận này xóa bỏ rào cản về nguồn vốn tạo sân chơi bình đẳng giữa khu vực công và tư, đồng thời đảm bảo lộ trình nâng cao chất lượng dữ liệu.
ThS. Lê Tùng Lâm – Trưởng ban Đô thị HĐND TP. Đà Nẵng, Ủy viên Đoàn chủ tịch Tổng hội Xây dựng Việt Nam.
Một hệ thống BIM theo cấp độ chỉ có thể vận hành nếu đi kèm với một hệ thống tiêu chuẩn đồng bộ. Cần tập trung xây dựng và ban hành các nhóm tiêu chuẩn sau:
Thứ nhất, tiêu chuẩn quản lý thông tin dựa trên ISO 19650, làm nền tảng cho việc tổ chức, lưu trữ và trao đổi dữ liệu trong suốt vòng đời công trình.
Thứ hai, tiêu chuẩn dữ liệu mở, trong đó IFC đóng vai trò trung tâm, kết hợp với các chuẩn mô tả yêu cầu thông tin như IDS, nhằm đảm bảo khả năng tương tác giữa các phần mềm và hệ thống khác nhau.
Thứ ba, hệ thống phân loại quốc gia (VNClass), đóng vai trò “từ điển dữ liệu” cho toàn ngành, giúp chuẩn hóa cách gọi tên, mã hóa và liên kết thông tin về cấu kiện, vật liệu, không gian, chi phí và tài sản.
Thứ tư, quy chuẩn kỹ thuật tích hợp BIM, cho phép kiểm tra tự động các yêu cầu về quy hoạch, kiến trúc, an toàn, môi trường ngay trên mô hình số.
Tích hợp BIM vào các quy trình quản lý nhà nước
Một cải cách mang tính đột phá là đưa BIM trở thành một phần của quy trình hành chính. Trước hết, cần từng bước cho phép và tiến tới yêu cầu nộp hồ sơ BIM trong cấp phép xây dựng, song song với hoặc thay thế bản vẽ 2D truyền thống. Điều này không chỉ giúp giảm thời gian xử lý hồ sơ, mà còn mở đường cho việc kiểm tra tự động.
Tiếp theo, cần triển khai các hệ thống kiểm tra tự động ACC (Automated Code Compliance) dựa trên mô hình BIM, kết hợp với trí tuệ nhân tạo. Các nội dung như mật độ xây dựng, khoảng lùi, chiều cao, chỉ tiêu kỹ thuật có thể được kiểm tra nhanh chóng, minh bạch và nhất quán.
Trong giai đoạn nghiệm thu và vận hành, BIM cần được sử dụng như một hồ sơ số chính thức của công trình, thay thế cho các bộ hồ sơ giấy rời rạc. Điều này đặc biệt quan trọng đối với quản lý tài sản công và vận hành đô thị.
Cải cách thể chế không thể chỉ dựa vào quy định bắt buộc, mà cần đi kèm với các cơ chế khuyến khích hợp lý. Trong giai đoạn đầu, Nhà nước nên áp dụng các chính sách như rút ngắn thời gian cấp phép đối với dự án sử dụng BIM, cộng điểm trong đấu thầu, hỗ trợ đào tạo và chuyển đổi số cho doanh nghiệp.
Đồng thời, cần thiết lập các Cơ chế thử nghiệm (Regulatory Sandbox), cho phép triển khai thí điểm các mô hình mới như cấp phép số dựa trên BIM, kiểm tra tự động, hay tích hợp BIM với hệ thống dữ liệu đô thị. Những địa phương có năng lực và tầm nhìn như Đà Nẵng có thể đóng vai trò tiên phong trong giai đoạn này. Sau khi thị trường đã thích ứng và hệ sinh thái đủ trưởng thành, các yêu cầu bắt buộc theo cấp độ tối thiểu có thể được áp dụng rộng rãi hơn, đảm bảo tính ổn định và bền vững của hệ thống.
Việc triển khai BIM theo cấp độ cần được đặt trong tổng thể các cải cách pháp lý lớn hơn. Cụ thể, cần đảm bảo sự đồng bộ với Luật Xây dựng (sửa đổi), các quy định về chuyển đổi số quốc gia, Luật Trí tuệ nhân tạo 2025 (liên quan đến kiểm tra tự động và trách nhiệm thuật toán), các chính sách về dữ liệu và tài sản số. Sự đồng bộ này giúp tránh tình trạng chồng chéo, đồng thời tạo ra một hành lang pháp lý thống nhất cho việc phát triển hệ sinh thái dữ liệu xây dựng.
Áp dụng BIM cần tập trung vào giá trị thực tiễn để tạo đột phá
Phát triển hạ tầng BIM quốc gia
Nếu thể chế là “luật chơi”, thì hạ tầng số chính là “sân chơi”. Một khung BIM theo cấp độ, dù được thiết kế tốt đến đâu, cũng không thể vận hành hiệu quả nếu thiếu một hệ thống hạ tầng dữ liệu đồng bộ, mở và có khả năng phục vụ toàn thị trường. Vì vậy, việc phát triển hạ tầng BIM quốc gia không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà là điều kiện tiên quyết để BIM trở thành một hệ sinh thái dữ liệu sống của ngành xây dựng.
Hạ tầng BIM quốc gia cần được xây dựng theo ba nguyên tắc:
Thứ nhất, mở và liên thông: dữ liệu phải có khả năng trao đổi giữa các phần mềm, tổ chức và hệ thống khác nhau, tránh tình trạng “cát cứ dữ liệu” theo từng nhà cung cấp.
Thứ hai, tập trung nhưng phân tán hợp lý: có một nền tảng trung tâm để điều phối và chuẩn hóa, nhưng vẫn cho phép các địa phương, doanh nghiệp triển khai linh hoạt theo nhu cầu.
Thứ ba, lấy dữ liệu làm trung tâm: không chỉ tập trung vào phần mềm hay mô hình 3D, mà phải coi dữ liệu là tài sản cốt lõi, có thể tích lũy, tái sử dụng và khai thác lâu dài.
Thành phần quan trọng nhất của hạ tầng BIM là Môi trường dữ liệu chung – CDE (Common Data Environment) ở cấp quốc gia.
Đây là nền tảng cho phép nộp hồ sơ BIM, lưu trữ và quản lý dữ liệu công trình, chia sẻ thông tin giữa các bên, kiểm tra và phê duyệt. Khác với các hệ thống lưu trữ thông thường, CDE cần: Hỗ trợ các chuẩn dữ liệu mở (IFC, IDS), tích hợp quy trình phê duyệt, Có khả năng kết nối với các hệ thống khác (GIS, quản lý đất đai, cấp phép).
Trong dài hạn, CDE quốc gia sẽ trở thành “xương sống dữ liệu” của toàn ngành xây dựng, tương tự như cách các nền tảng như CORENET X đã vận hành tại Singapore.
Một hệ sinh thái BIM không thể vận hành nếu thiếu một “ngôn ngữ chung” để mô tả dữ liệu. VNClass cần được xây dựng như một hệ thống phân loại thống nhất, bao gồm: Phân loại công trình, phân loại cấu kiện, phân loại vật liệu, phân loại không gian, phân loại chi phí và tài sản. Vai trò của VNClass là chuẩn hóa cách đặt tên và mã hóa dữ liệu, tạo liên kết giữa các hệ thống (thiết kế – dự toán – vận hành), hỗ trợ phân tích và thống kê ở cấp ngành và quốc gia. Khi được tích hợp với BIM, VNClass sẽ giúp chuyển dữ liệu từ trạng thái “rời rạc” sang “có cấu trúc”, từ đó nâng cao giá trị khai thác.
Một rào cản lớn đối với doanh nghiệp, đặc biệt là SME, là việc phải tự xây dựng mô hình và dữ liệu từ đầu. Do đó, cần phát triển một Thư viện BIM Object quốc gia, với các đặc điểm như cung cấp miễn phí hoặc chi phí thấp; chuẩn hóa theo VNClass và IFC; bao gồm các cấu kiện, vật liệu phổ biến tại Việt Nam. Thư viện này không chỉ giúp giảm chi phí triển khai BIM, mà còn: đảm bảo tính đồng nhất dữ liệu; thúc đẩy thị trường vật liệu và thiết bị tham gia vào hệ sinh thái số.
Hạ tầng BIM quốc gia không thể tồn tại độc lập, mà cần được tích hợp với các hệ thống khác. Cần xây dựng các nền tảng kết nối thông qua API để liên thông BIM với: Hệ thống GIS (quy hoạch, đất đai), hệ thống cấp phép xây dựng, hệ thống quản lý tài sản công, các nền tảng đô thị thông minh. Sự tích hợp này cho phép dữ liệu công trình không bị “đóng kín” trong từng dự án, mà trở thành một phần của hệ sinh thái dữ liệu đô thị và quốc gia.
Trong bối cảnh mới, hạ tầng BIM cần được thiết kế để sẵn sàng cho AI. Điều này bao gồm: Lưu trữ dữ liệu có cấu trúc và tiêu chuẩn, cung cấp khả năng truy cập dữ liệu (data access), hỗ trợ các công cụ phân tích, mô phỏng. Khi đó, BIM không chỉ là công cụ mô hình hóa, mà trở thành nền tảng cho: Dự báo, tối ưu hóa và đưa ra quyết định dựa trên dữ liệu.
Việc phát triển hạ tầng BIM quốc gia cần sự phối hợp giữa Nhà nước và khu vực tư nhân. Trong đó nhà nước giữ vai trò xây dựng khung kiến trúc tổng thể, ban hành tiêu chuẩn, đầu tư các nền tảng cốt lõi (CDE, VNClass). Về phía doanh nghiệp sẽ phát triển ứng dụng, cung cấp dịch vụ và tham gia xây dựng dữ liệu…, cách tiếp cận này giúp tận dụng nguồn lực xã hội, đồng thời đảm bảo định hướng thống nhất.
ThS. Lê Tùng Lâm